مدیریت صحیح و متناسب با منابع طبیعی موجود، ضرورتی مهم برای رسیدن به توسعه پایدار است. در میان همه منابع طبیعی، آب شیرین از اصلی ترین منابعی است که باید به آن اهمیت ویژه داد. بسیاری از کشورها به دلیل بهره برداری از آب تجدیدناپذیر خود به منظور رفع فشار فوری ناشی از تنش آبی، سبب تهی کردن ذخایر و منابع آب، تضعیف توسعه اقتصادی و کاهش امنیت بلند مدت غذایی خود شده اند. علاوه بر اینها فرایند تغییر اقلیم نیز باعث گردیده تا امروزه تامین آب یکی از بزرگترین و مهمترین چالش های پیش روی انسان باشد. به ویژه در مناطق خشک کمبود گسترده و شدید آب زندگی بسیاری را در معرض تهدیدات قرار داده است و افزایش روز افزون جمعیت باعث حادتر شدن این مشکل شده است.

به دلیل پایین بودن ریزش های جوی و پراکنش نامناسب زمانی و مکانی آن در ایران، این کشور در زمره کشورهای خشک و نیمه خشک جهان محسوب می شود. با وجود این شرایط، رشد سریع جمعیت طی دهه های گذشته به همراه گسترش شهر نشینی باعث افزایش تقاضای آب از منابع محدود کشور شده است؛ به طوری که در حال حاضر حدود 69 درصد کل آب تجدید پذیر کشور مورد استفاده قرار می گیرد که در قیاس با سایر کشور های جهان بسیار زیاد به نظر می رسد. یانگ و همکاران، ایران را کشوری به شمار آورده اند که بعد از سال ۲۰۰۰ میلادی وارد فهرست کشورهای دارای کسری آب شده و تا سال ۲۰۳۰ منابع آب تجدیدپذیر کمتر از ۱۵۰۰ مترمکعب برای هر نفر در سال خواهد داشت.

بخش کشاورزی در ایران و جهان بزرگترین مصرف کننده آب می باشد، اما برخلاف میانگین جهانی که نشانگر تخصیص 70 درصد از کل منابع آب مصرفی به بخش کشاورزی است، در کشور ما این نسبت 93 درصد می باشد. این اولین اشتباه در الگوی مصرف آب کشاورزی کشور است. در حالی که بارش های جوی کشور(70 درصد باران و 30 درصد برف) سالانه آوردی معادل 413 میلیارد مترمکعب برای کشور دارند که با 13 میلیارد مترمکعب آب وارد شده به کشور توسط رودخانه های مرزی این میزان به 426 میلیارد مترمکعب افزایش می یابد؛ اما از این مقدار 295 میلیارد مترمکعب مستقیماً تبخیر شده و از دسترس خارج می گردد. پایین بودن مقدار کارآیی مصرف آب کشاورزی و بالا بودن میزان ضایعات کشاورزی نیز از دیگر مشکلاتی است که به دست خودمان به وجود آمده و باید تلاش نموده و با برنامه ریزی صحیح و اصلاح روش کار، آنها را برطرف نمائیم.

با ادامه روند صنعتی تر شدن کشور و گسترش فرهنگ شهرنشینی، سهم آب صنعت و شرب می باید از 7 درصد بسیار بالاتر رود، چراکه آب صنعت از ارزش افزوده بالاتر و آب شرب از درجه اهمیت بیشتری نسبت به آب کشاورزی برخوردار است. بنابراین به منظور جلوگیری از وارد آمدن فشار مضاعف بر ذخایر و منابع آب کشور که اتفاقاً در اکثر سفره ها با بیلان منفی روبرو هستند، واردات آب مجازی در چارچوب مصالح کشور، یکی از اجرایی ترین راهکارها(بهترین راهکار اصلاح روش آبیاری است) جهت تأمین غذا برای هم وطنانی خواهد بود که با رشد جمعیت بر تعداد آنها نیز افزوده می شود.

اصطلاح "آب مجازی " اولین بار توسط تونی آلن به منظور اشاره به مقدار آب موجود و قابل دسترس در سیستم جهانی از طریق مبادله کالاهای کشاورزی، ارائه گردید. آلن مقدار آب موجود در غلات، شیر و محصولات دامی را بر اساس مقدار آب مورد نیاز برای تولید آنها تفسیر کرد. این مفهوم به عنوان یک ابزار اقتصادی توانمند برای تخفیف مشکلات مربوط به کمبود آب در سطح اقتصادهای ملی مطرح گردید. بعدها تعدادی از محققان به طریق مشابه استدلال کردند که مناطق دارای کمبود آب می توانند با وارد کردن محصولاتی که دارای میزان آب مجازی بالایی هستند و صادر کردن محصولاتی که میزان آب مجازی بسیار کمی دارند، به سطوح بالایی از کارایی مصرف آب در سطح جهانی دست یابند. آب مجازی آبی است که یک کالا و یا یک فرآورده کشاورزی، طی فرایند تولید مصرف می کند تا به مرحله تکامل برسد و مقدار آن معادل جمع کل آب مصرفی در مراحل مختلف زنجیره تولید از لحظه شروع تا پایان می باشد. صفت مجازی در این تعریف به این معناست که بخش عمده آب مصرف شده طی فرایند تولید در محصول نهایی وجود فیزیکی ندارد و در حقیقت بخش بسیار ناچیزی از آب مصرفی در پایان به عنوان آب واقعی در بافت محصول باقی خواهد ماند.

1: تجارت درون کشوری آب مجازی

بنابر پیش بینی های انجام شده جمعیت ایران تا سال ۱۴۰۰ به مرز ۱۰۰ میلیون نفر خواهد رسید که کاهش شدید سرانه متوسط منابع آبی در دسترس را به همراه خواهد داشت. تأمین نیازهای آبی و غذایی این جمعیت و خود اتکایی در تولید برخی از محصولات استراتژیک، سرمایه گذاریهای عظیمی را در احداث طرحهای زیربنایی آبی طلب می کند. از طرف دیگر نیاز به توسعه صنعتی، کاهش فقر، ایجاد اشتغال و احداث زیرساختهای اقتصادی جهت رسیدن به حداقل شاخص های اقتصادی و اجتماعی و حرکت همگام با قافله اقتصاد جهانی، تأمین نیازهای مالی را با مشکلات عمده ای مواجه می کند. مصرف بالای آب در بخش کشاورزی و راندمان پایین آبیاری به خوبی نشان دهنده نیاز به توسعه بیشتر این بخش در کشور است. آمریکا، آلمان و ژاپن در دوره گذار از کشاورزی سنتی به کشاورزی صنعتی در یک بازه زمانی کوتاه مدت، دهها میلیارد دلار در این بخش هزینه کردند، در حالی که انجام این سرمایه گذاری ها برای کشورهای در حال توسعه در کوتاه مدت عملا غیر ممکن است و در بلند مدت نیز بخشهای مختلف اقتصادی را با مشکلات جدی روبرو می سازد .از طرف دیگر حتی صرف نظر از مشکلات مالی، سرمایه گذاری در تولید محصولاتی که کشور مزیت نسبی در تولید آنها ندارد و می توان آنها را با هزینه های کمتر وارد کرد نیازمند مطالعه و بررسی است. با توجه به مسائل و مشکلات ذکر شده به نظر می رسد بازنگری در سیاستهای مدیریت منابع آب، جامع تر شدن آنها و بررسی و استفاده از ظرفیتهای جدید ایجاد شده در این زمینه اجتناب ناپذیر باشد. استفاده از آبهای غیر متعارف خصوصًا آب مجازی در سالهای اخیر توجه مدیران منابع آب را به خود جلب کرده است. پتانسیل عظیمی که در این بخش وجود دارد می تواند بسیاری از مشکلات آبی را با صرف هزینه های کمتر و در زمان کوتاهتر حل کند، اما قبل از وارد نمودن آن در سیاستهای آبی کشور، انجام مطالعات همه جانبه و بررسی پتانسیل آن در ایران با توجه به شرایط و ظرفیتهای کشور ضروری به نظر می رسد.

ایران در سال های گذشته همواره جزء واردکنندگان بزرگ آب مجازی بوده است و پیش بینی می شود این روند ادامه خواهد داشت، اما هنوز واردات مواد غذایی با هدف تجارت آب مجازی در ایران صورت نمی گیرد، در صورتی که می توان با استفاده از الگوهای جدید برای ارزیابی جایگاه کشور از نظر مزیت نسبی در تولید محصولات کشاورزی و تغییر برخی از سیاستهای واردات و صادرات مواد غذایی با طرح برنامه های بلند مدت و کوتاه مدت در چهارچوب منافع ملی علاوه بر رعایت اصول امنیت غذایی، منافع حاصل از آن را در بخش های دیگر سرمایه گذاری کرد. ترسیم شبکه های آب مجازی درون کشوری در چین و محاسبه دبی آنها نتایج جالبی داشته است. میزان آب مجازی در حال جریان از شمال به جنوب چین از میزان آب حقیقی جابجا شده از جنوب به شمال چین که برای حل مشکل کم آبی به آنجا فرستاده می شود بیشتر است که این خود به معضل کم آبی در شمال چین دامن می زند. این مثال نشان دهنده پتانسیل این تجارت حتی در سطح درون کشوری است. تجارت درون کشوری آب مجازی با استفاده بهینه از منابع و ظرفیت های داخلی می تواند از مصرف آب ملی بکاهد و میزان تولید محصولات کشاورزی را افزایش دهد. در تجارت درون کشوری آب مجازی می توان با استفاده از شبکه های مجازی آب بسیاری از نیازهای آبی و غذایی مناطق را مرتفع ساخت. با این طریق می توان بخشی از هزینه های کلان ساخت و توسعه زیرساختها را در راستای بهره برداری بهینه از فرصتهای ایجاد شده و عوامل رها شده سرمایه گذاری نمود. افزایش تولید ناخالص داخلی، استفاده کارآمد از منابع طبیعی، توسعه رفاه اجتماعی و جهت دهی سیاستها در راستای تأمین نیازهای آیندگان از مزایای این تجارت است. در مطالعات انجام شده همواره به نقش آب به عنوان یکی از عوامل کلیدی در تولید محصولات آب بر تأکید شده است. با توجه به این که رشد جمعیت، صنعتی شدن و نیاز به آب و غذای بیشتر، کشور را برای تأمین نیازها در طولانی مدت با مشکل مواجه می سازد، آیا اولین و بهترین راه حل برای تأمین این نیازها، استفاده صحیح و بهینه از ظرفیتهای داخل نیست؟ با توجه به روند رشد نیازها، ضرورت تخصیص بهینه تولید محصولات به مناطق مختلف کشور(با توجه به مزیت نسبی آنها در تولید) چیست و نادیده گرفتن آن چه عواقبی در طولانی مدت درپی خواهد داشت؟

2. تجارت بین المللی آب مجازی

پیش بینی می شود تا سال 2025 تقریبا 5/3 میلیارد نفر در دنیا در معرض بحران آب قرار خواهند داشت. از این میان کمتر از 2/1 میلیارد نفر به آب سالم دسترسی خواهند داشت. همچنین تا سال 2050 بیش از 5/4 میلیارد نفر از مردم جهان در معرض صدمات و زیانهای ناشی از کمبود و آلودگی منابع آب قرار خواهند گرفت. این شرایط رقابت در زمینه منابع آب جهانی را افزایش داده و بهره برداری از منابع آب به چالشی اساسی بدل خواهد شد. لذا برنامه ریزی منابع آب جایگاه خود را در روابط سیاسی، اقتصادی و اجتماعی حاکم بر ملتها و دولتها، خواهد یافت. برمبنای تئوری مزیت نسبی، کشورها در تولید محصولاتی متمرکز می شوند که عوامل تولید برای آن کالا در کشور فراوان باشد. آب مجازی بیان کننده آب ذخیره شده در محصولات است اما در تجارت آب مجازی، آب تنها عامل تعیین کننده در میزان واردات نیست. کشورها علاقه مندند در تجارت آب مجازی نیز از تمام مزایای یک تجارت برخوردار شوند، بنابراین یک کشور می بایست با در نظر گرفتن هزینه فرصت و ارزیابی مزیت نسبی کشور در تولید محصولات به تجارت آب مجازی بپردازد. در نظر گرفتن منابع آب، زمین، نیروی کار و سرمایه می تواند ارزیابی مناسبی از مزیت نسبی کشور در تولید محصولات بدهد. کشوری که با فزونی نیروی کار مواجه است می تواند با توسعه صادرات محصولات نیروی انسانی بر و واردات کالاهایی که با کمبود عوامل تولید در تولید آنها مواجه است مزایای استفاده از این تجارت را حداکثر کند. عوامل تولید رها شده در کشور را می توان به تولید سایر محصولات با هزینه فرصت پایین تر اختصاص داد یا اینکه با انجام سرمایه گذاریهای اقتصادی جدید و متناسب با شرایط منطقه برای حداکثر کردن منافع اقتصادی و اجتماعی حاصل از آن کوشید. در تحقیقات تجارت آب مجازی، آب برای کشورهای کم آب یک منبع استراتژیک به شمار می رود که باید با حفظ آن برای تولید محصولات کلیدی و سرمایه گذاری در بخشهای اقتصادی در تخصیص و استفاده بهینه از آن کوشید .این نگاه جدید به آب می تواند بسیاری از الگوهای مصرف آب و تخصیص یارانه ها را در این زمینه تغییر دهد. تعاریف زیادی از امنیت غذایی توسط افراد و نهادهای بین المللی مختلف ارائه شده است. به عنوان مثال بنا بر تعریف ارائه شده توسط بانک جهانی، امنیت غذایی یعنی "دسترسی همه انسانها در هر زمان به غذای کافی برای داشتن زندگی سالم و فعال "، که دسترسی به غذا و توانایی تولید آن، دو عنصر اصلی این تعریف است. همچنین FAO امنیت غذایی را اینچنین تعریف می کند: اطمینان از اینکه همه مردم در هر زمانی دسترسی فیزیکی و اقتصادی به غذای اصلی مورد نیازشان را دارند. بنابر تعریف World Food Summit امنیت غذایی زمانی وجود دارد که همه مردم در همه زمانها دسترسی فیزیکی و اقتصادی به غذای سالم و مغذی را داشته باشند تا با حفظ رژیم غذایی و اولویت های غذایی خود زندگی سالم و فعال داشته باشند.

پتانسیل عظیمی که در تجارت مواد غذایی نهفته است آنرا مستعد می سازد تا در معادلات دیپلماتیک وارد شود . وابستگی بیش از حد امنیت غذایی کشورها به واردات سبب می شود که کشورهای صادر کننده توانایی تحمیل خواسته ها ی خود و همچنین دخالت در مسائل داخلی کشورهای وارد کننده را داشته باشند. از این رو امنیت غذایی در برنامه ریزی های دراز مدت یک کشور نقش مهمی را ایفا می کند و با توسعه زیرساخت ها و روابط بین الملل یک کشور ارتباط مستقیم دارد. کمبود منابع آبی، رشد سریع جمعیت و نیاز به منابع هنگفت مالی برای توسعه زیرساختها برای تأمین غذا در طولانی مدت، کشورها را مجبور ساخته که در جستجوی روشهای متنوعی جهت تأمین امنیت غذایی خود باشند.

منافع زیست محیطی، فرصت ایجاد شده برای انجام سرمایه گذاریهای زود بازده اقتصادی و گسترش رفاه اجتماعی از مشوق های توسعه تجارت آب مجازی برای کشورهای وارد کننده است. از طرفی توسعه هدفمند این تجارت در سطح جهان نیازمند اطمینان از عرضه کافی و امنیت واردات است . از اینرو کشورها علاقه مندند با به کارگیری مجموعه ای از راهکارهای داخلی و بین المللی، مسئله امنیت غذایی را برای استفاده از این تجارت حل کنند. محدود کردن خود کفایی به تولید محصولات استراتژیک، تلاش در وارد کردن محصولات آب بر و ارزان قیمت مورد نیاز، تنوع منابع برای واردات و امضای قراردادها و پیمان نامه های بین المللی می تواند تا حد زیادی امنیت غذایی را افزایش دهد. استفاده از ظرفیتهای بین المللی مثل تصویب قوانینی در سازمان تجارت جهانی به منظور تسهیل تجارت، کنترل میزان عرضه و جلوگیری از بوجود آمدن انحصارات در تولید می تواند مفید باشد. همچنین شاید یک بانک جهانی غذا نیاز باشد تا با ارائه تسهیلات مالی به کشورهای فقیری که توانایی احداث زیر ساختها و واردات مواد غذایی را ندارند امنیت غذایی آنها رابالا ببرد. بحث و نتیجه گیری مشکلات کم آبی در مناطق خشک و نیمه خشک تنها یک مسئله ملی برای این کشورها نیست بلکه یک موضوع جهانیست که اثرات ناشی از آن در درازمدت می تواند تما م کشورها را به چالش بکشد. رسیدن به یک الگوی بهینه تجارت مواد غذایی که بتواند با کمک به تأمین نیاز های آبی مناطق کم آب از فشار بر منابع آبی محدود آنها نیز بکاهد و با ارتقای شاخص های اجتماعی و اقتصادی در این کشورها همراه باشد، بدون همکاری همه جانبه کشورهای صادر کننده و واردکننده امکانپذیر نیست. توسعه تجارت مواد غذایی بر مبنای مزیت نسبی، نیازمند توجه دولتها و نهادهای جهانی برای تأمین امنیت غذایی کشورهای واردکننده است .تجارت آب مجازی در سطح بین المللی و درون کشوری باتوجه به تأثیرگذاری آن بر بخشهای اقتصادی و اجتماعی نیازمند همکاری بخشهای مختلف اجرایی و تصمیم گیری کشور در سطح کلان می باشد. از این رو به منظور شناخت پتانسیل و بررسی ضرورت این تجارت و ارائه راهکارهایی برای رفع موانع و تسهیل آن مطالعات گسترده ای در قالب موضوعات مختلف در این حوزه انجام شده است که هدف اصلی آنها تحریک سیاستهای کلان کشورها به سمت توسعه تجارت آب مجازی بوده است.

ظهور بحث آب مجازی توانست توجه مجامع مختلف جهانی را به جریان عظیم مجازی آب که توسط تجارت مواد غذایی در حال جریان است جلب کند. کشورهای کم آب می توانند با واردات مواد غذایی دسترسی خود را به منابع آب جهانی افزایش دهند. واردات مواد غذایی بر مبنای تئوریها و سیاستهای تجارت بین الملل می تواند علاوه بر حفظ منابع آب ملی، رشد اقتصادی و رفاه اجتماعی را افزایش دهد. میزان بهینه واردات مواد غذایی برای کشورهای مختلف با توجه به برخورداری آنها از منابع آب، زمینهای کشاورزی و سایر منابع تولید و همچنین سیاستهای امنیت غذایی کشور متفاوت است. به نظر می رسد بازنگری در سیاستهای مدیریت منابع آب که در آن به توسعه تجارت آب مجازی بر مبنای مزیت نسبی و همکاری همه بخشها در سطح ملی و بین المللی تأکید شده باشد ضروری است تا بتوان علاوه بر تسهیل این تجارت و بالا بردن امنیت غذایی کشورهای وارد کننده، در راه تشکیل یک سیستم پایدار تأمین آب و غذا در جهان کوشید. ایران در سال های اخیر یکی از وارد کنندگان بزرگ آب مجازی بوده است. مسلمًا در نظر گرفتن آب مجازی در برنامه ریزی های آبی این کشور در سطوح بین المللی و درون کشوری قبل از هر چیزی نیازمند انجام مطالعات اقتصادی و اجتماعی با در نظر گرفتن امنیت غذایی و کلیه ظرفیتها و شرایط کشور می باشد.

نوسانات شدید در تولید، به دلیل عدم یکنواختی بارندگی، یکی از مشخصه های بارز ایران می باشد که برای ثبات و امنیت منابع غذایی کشور مضر هستند. تلاش برای تحقق سیاست "محصول بیشتر به ازای هر قطره آب" به منظور افزایش بهره وری آب، که در بخش ب از ماده 109 برنامه سوم و ماده ۱۷ برنامه چهارم توسعه ایران آمده است، به دلیل استفاده از مقادیر فراوان کودهای شیمیایی، آلودگی آب را تشدید می کند و از پتانسیل منابع آب کشور در زمینه آب های شیرین می کاهد. همچنین، با شدت گرفتن رقابت بر سر آب از سوی بخش های دیگر، مانند صنایع و شهرها، انتظار می رود آب موجود برای کشاورزی در آینده کاهش یابد. با این حال، این امر می تواند از راه وارد کردن مواد غذایی از خارج جبران شود. اگر چه به واسطه حساسیتهای سیاسی به وابستگی مواد غذایی، تلاش بر این بوده است که از این کار اجتناب شود، اما ایران مقادیر زیادی غلات را برای مصارف داخلی کشور، به ویژه در سالهای کم آبی، وارد کرده است. اگر چه حجم واقعی واردات در سالهای مختلف متفاوت می باشد، ولی همیشه در سطحی قابل توجه قرار داشته است. گندم، کالای غالب و فراگیر در واردات غلات بوده است. علاوه بر گندم، محصولات جو، ذرت و برنج اقلام عمده وارد شده به کشور بوده اند. با افزایش تنش آبی، تولید داخلی با چالش بزرگتری مواجه خواهد شد که می تواند منجر به وابستگی بیشتر به واردات مواد غذایی گردد. در ایران، هر چند موفقیت در تولید داخلی غلات، به ویژه در دهه گذشته، چشمگیر بوده است، اما احتمال آن نمیرود که با توجه به محدودیت رو به افزایش منابع آب، بتواند همین روند را در آینده حفظ نماید. همچنین این باور وجود دارد که "کم آبی در آینده اساساً به دلیل استفاده بدون برنامه ریزی از آب و نه به دلیل کمبود آب خواهد بود".

هرچند به نظر می رسد برخی از تصمیم گیران، به ویژه به دلیل نگرانی های سیاسی، تمایلی به پذیرش نقش آب مجازی در امنیت غذایی ندارند، اما رشد سریع جمعیت و در نتیجه نیاز به مواد غذایی و همچنین محدودیت منابع آب منجر به استفاده تلویحی از راهکار واردات آب مجازی خواهد گردید. بنابراین اقدامات و سیاستگذاری ها باید به صورتی باز و مستقیم با چالش های کمبود آب برخورد کنند و با تدابیری صحیح و آگاهانه امنیت بلند مدت مواد غذایی کشور را تأمین نمایند.
نظرات کاربران
 
پایگاه خبری تحلیلی سفیر